ثانيه هستند زيرا اين قالب معرفيت و قياسيت و . . . هستند كه موجب رسيدن به مجهول ميباشند نه محتواى صغرى و كبراى هر قياس . و بنابراين آنچه را كه جمعى از متاخران ذكر كرده‌اند كه موضوع علم منطق ، آن معلومات تصورى و تصديقى مىباشند كه ما را به مجهولات مىرسانند به گفته ما برمىگردد ، زيرا معقولات ثانيه عبارت است از همان مطالب تصورى معلوم " مانند ، كليت و جزئيت و معرفيت و غيره " . و مطالب تصديقى معلوم ، مانند " قياسيت و غيره " كه كاشف مجهولاتند . اينكه موضوع علم منطق ، معقولات ثانيه است ، مورد اعتراف مشاهير متقدمين و جمعى از محققان متاخر نيز مىباشد . « 1 » " توضيح " هر چه در عقل پديد آيد معقول است ، معقول اگر از موضوعات خارجى گرفته شود ، " معقول اول " ناميده مىشود ، مانند مفهوم كلى انسان كه از افراد خارجى آن گرفته شده است . و اگر از موضوع ادراكى ذهنى اخذ شده باشد و بر آن حمل يابد ، " معقول ثانى " است مانند كليت كه از حيوان كلى ذهنى " مثلا " گرفته شده است . البته بايد توجه كرد كه منظور ما از معقولات ثانيه ، هر آن معقولى است كه معقول اول نباشد ، خواه معقول در مرحله دوم باشد و يا سوم و يا چهارم يا بيشتر . مثلا ذاتيت ، فرع كليت است و جنسيت ، فرع بر ذاتيت و جنسيت قريب ، فرع بر جنسيت ، ولى همهء اينها معقول دوم هستند .

--> ( 1 ) - به ص 79 مقصود الطالب مراجعه شود .